Merak ve şüphe varlığından bu yana insanın temel motivasyon ve eylem kaynakları olmuştur. İnsan merak ederek keşfetmiş, şüphe ederek araştırmış ve yaptığı deneylerle çalışmalarını kanıtlamıştır. Biz de bu yazımızda geçmişte yapılmış ve büyük yankı uyandıran psikolojik deneylerden ve onların sonuçlarından bahsettik. Keyifli Okumalar!

Deneysel Psikoloji Nedir?

Deneysel psikoloji, insan düşüncelerinin, duygularının, eylemlerinin ve bunların ötesinde  zihinsel koşulları  içeren insan olmanın herhangi bir yönünün test teorileriyle açıklanmasıdır. Deneysel psikoloji, psikolojik deneyler ile zihin nasıl çalıştığını bilimsel yöntemler  ve ampirik yaklaşımla açıklar.

Çarpıcı Psikolojik Deneyler

Martin Seligman – Öğrenilmiş Çaresizlik Deneyi

1965 yılında Seligman’ın yaptığı bu deneyde, denek olarak kullandığı köpekleri kısa aralıklarla elektrik şoklarına maruz bırakmıştır. Laboratuvardaki bu köpekler, kaçamadıkları ve engelleyemedikleri bu durum sayesinde çaresizliği öğrenmişlerdir. Daha sonra deneyin ikinci aşamasında klasik kaçınma eğitimine geçilmiştir. Normal şartlar altında, bu eğitim sırasında kutucuklardan birinin zeminine uygulanan elektrik şoku; zil, ya da bir ışık kaynağıyla beraber koşullandırılarak hayvanın diğer kutucuğa zıplaması ve elektrik şokundan kaçınması öğretiliyor. Ancak Seligman’ın köpekleri, ilk etapta şoku engelleyemeyeceklerini öğrenerek çaresizlik geliştirdiğinden, ikinci aşamada düzenek zıplayarak karşı tarafa geçebilmelerine ve şoktan kurtulabilmelerine el vermesine rağmen kontrol grubundan farklı olarak bu davranışı geliştirmeyi öğrenemiyorlar.

Deneklerin geçmiş deneyimleri, onları çaresiz olduklarına inanmaya zorladığından olumsuz bir durumdan kurtulmaya çalışmayacağı fikri, öğrenilmiş çaresizlik olarak kayıtlara geçti.

psikolojik deney
psikolojik deneyler

Ivan Pavlov – Pavlov’un Köpek Deneyi

En bilinen psikolojik deneylerden biri olan bu deneyde , 4 köpek kullanıldı. Deney düzeneğine yerleştirilen köpekler hiçbir ses duymuyorlardı. Önce köpeklere et verildi ve salgıladıkları salya ölçüldü. Ardından köpeklere her et verildiğinde zil çalındı. Köpekler bir süre sonra gelen etle zil sesini zihinlerinde eşleştirdi. Daha sonra köpeklere et verilmeden sadece zil çalındı. Köpeklere herhangi bir yiyecek verilmediği halde salya salgıladıkları görüldü.

John B. Watson ve Rosalie Rayner – Küçük Albert Deneyi

Bu deneyde Watson, Albert’a klasik koşullanma yöntemini kullanarak beyaz tavşan korkusu aşılamaya çalışmıştır. Çocuk tavşanla karşılaştığı sırada aynı anda rahatsız edici derecede ağır bir ses dinletilmiştir. Bu sesin etkisiyle irkilen Albert, birkaç denemeden sonra sesi duymasa da tavşanı görünce korkma tepkileri vermeye başlamıştır.

Bu deneyin sonucunda Watson; insanların yaşadıkları korkuların ve bazı içgüdüsel davranışların daha önceden maruz kaldıkları koşullanmalarla şekillendiğini keşfetmiştir.

psikolojik deney
psikolojik deneyler

Harry Harlow – Sahte Anne Deneyi

1950’li yıllarda Harry Harlow’un yaptığı sahte annelik deneyine göre; yavru bir maymun doğar doğmaz annesinden ayrılmıştır. İki tane anneyi temsil eden düzenek kurulur. Bunlardan bir tanesinin bedeni tel silindirlerden oluşturulmuştur ve bu telden yapılan anneye bir biberon takılmıştır. Diğer sahte annenin bedeni ise yumuşak dokulardan oluşturulmuştur. Deneyin amacı; yavru maymunun yumuşak anneyi mi yoksa süt içebileceği telden anneyi mi seçeceğini görmektir.Deney sırasında, yavru maymunun telden olan anneyi sadece acıktığı zaman kullanıp geri kalan zamanlarda yumuşak annenin yanında vakit geçirdiği gözlemlenmiştir.

Sonuç olarak anne-çocuk arasındaki bağın sadece beslenme ihtiyacıyla sağlanamadığı, aynı zamanda şefkatin ve duygusal bağlanmanın da önemi olduğu görülmüştür.

Philip Zimbardo – Standford Hapishane Deneyi

971 yılında Philip Zimbardo liderliğinde yapılan bu deneyde 24 tane fiziksel ve psikolojik olarak sağlıklı katılımcı bulunmaktadır. 15 gün sürmesi planlanan bu deneyde, katılımcılar rastgele olarak iki gruba ayrılmıştır. İlk grup gardiyan, ikinci grup mahkum olarak sınıflandırılmıştır. Daha sonra bu katılımcılar üniversitenin bodrumunda bulunan yapay hapishaneye yerleştirilmişlerdir. 15 gün boyunca gardiyan-mahkum hayatı yaşaması istenen katılımcılar neredeyse birkaç gün içinde kendilerini oynamaları gereken rollere kaptırmışlardır. Deney tehlikeli boyutlara ulaşınca ilk haftanın sonunda sonlandırılmak zorunda kalınmıştır.

psikolojik deneyler
psikolojik deneyler

Bu deney, toplum tarafından bazı kişilere biçilen rollerin insanları ne kadar etkilediğini ortaya koydu.

Elizabeth Loftus ve John Palmer – Araba Kazası Deneyi

Bu deneyde katılımcılara bir araba kazası görüntüsü izletiliyor ve olay yerinde bir görgü tanığıymış gibi olayı anlatmaları isteniyor. Katılımcılar iki gruba ayrılıyor ve gruplara fiiller değiştirilerek aynı sorular soruluyor. Örneğin bir gruba “Arabaların parçalanma sırasındaki hızı neydi?” sorusu sorulurken diğer gruba “Arabaların çarpışma sırasındaki hızı neydi?” sorusu soruluyor. Yani aynı cevabın beklendiği sorular farklı etkiler yaratan fiillerle sorulmuş oluyor. Sorular karşısında katılımcıların farklı cevaplar verdiği görülüyor. Yani, soruların soruluş biçimi katılımcıların anılarını ve sonuç olarak cevaplarını etkiliyor.

Bu deney sayesinde belleğin sorgulama teknikleriyle kolay manipüle edilebileceği anlaşıldı.

Dr. Solomon Asch – Uyum Deneyi

Deneyde, bir grup üniversite öğrencisi ve önceden belirlenmiş aktör grup yer alıyor. Deneye katılacak olan üniversite öğrencilerine bir görüş testine girecekleri söyleniyor. Bir masa etrafında toplanan gruba öncelikle farklı boyutlarda 3 çizginin bulunduğu bir resim gösteriliyor. Daha sonra başka bir referans çizgi gösteriliyor ve referans çizgiyi ilk resimdeki 3 çizgi arasından bulmaları isteniyor. Bu sorular birkaç etap boyunca soruluyor. Başlarda doğru cevap veren aktör grup yanlış cevap vermeye başlıyor. Deneyden haberi olmayan katılımcı ise doğru cevabı gayet açık bir şekilde gördüğü ve bildiği halde gruba uymak adına yanlış cevabı veriyor.

psikolojik deneyler
psikolojik deneyler

Bu deney, uyum baskısının gücünün ne kadar fazla olduğunu göstermektedir.

Stanley Milgram – Milgram Deneyi

Bu deneye göre; katılımcılar deneyde öğretmen-öğrenci olarak 2 gruba ayrılacaklarını ve bunun kurayla belirlendiğini düşünmektedir. Aslında test edilen denekler sadece öğretmen olur ve öğrenci olarak seçildiği söylenen kişiler ise oyuncudur. Bu deneyde katılımcıya hafıza testi içeren kağıtlar verilir. Bu testi karşısındaki öğrenciye uygulayıp her yanlış cevabında 15 volt elektrikle başlamak üzere elektrik vermesi söylenir. Ne kadar yanlış yaparsa 15 volt daha yükselterek elektrik vermesi konusunda direktifler verilir. Deney sırasında, deneyi bırakmak isteyen katılımcılardan devam etmesi rica edilir.

Deneyin sonucuna göre farklı ekonomik ve kültürel ortamlardan seçilen 40 katılımcıların hiç birinin 300 volttan önce deneyi terk etmediği gözlemlenmiştir. 40 katılımcıdan 24’ü 450 volta kadar çıkmıştır. Deney; Princeton, Münih, Roma, Güney Afrika ve Avusturalya’da tekrarlandığında 450 volta çıkan katılımcıların %85 e ulaştığı gözlemlenmiştir.

Bu deneyin bulgularına göre en masum insanların bile uygun ortamda bulunduklarında kişilik değişimine uğrayabildikleri kanıtlanmıştır.

 

Gerçek hayatta  uygulanmış olan psikolojik deneyleri konu alan Film Önerisi:

Stanford Hapishane Deneyi (2015) | IMDb 6.9

Experimenter (2015) | IMDB 6.6

 

Bir önceki yazıma Buradan göz atabilirsiniz!

 

 

 


Zeynep SEFA

What's Your Reaction?

hate hate
0
hate
confused confused
0
confused
fail fail
0
fail
fun fun
0
fun
geeky geeky
0
geeky
love love
5
love
lol lol
0
lol
omg omg
3
omg
win win
1
win