Günümüzde her şeyin temelinde var olan istatistik nedir, nasıl doğmuştur hiç düşündünüz mü? Peki ya, insanların sayılarla bütünleşerek olayları daha iyi yorumlayabilmesini sağlayan istatistik biliminin aslında kötü yapılmış bir fincan çay sonucunda sistemleştirildiğini söylesek.

Netflix’te bize en uygun dizi ve filmlerin önerisini sunan, saatlerimizi harcadığımız İntagram keşfetimizi oluşturan, havanın nasıl olacağını tahmin eden ve daha saymakla bitiremeyeceğimiz hemen hemen her yerde karşımıza çıkan istatistik nedir ve nasıl doğmuştur buyurun bizden dinleyin.

İstatistik Nedir?

O meşhur sütlü çay hikayesine gelmeden ilk olarak istatistik nedir konusuna değinmek istiyoruz. İstatistik, bilimsel araştırma yöntemleriyle derlenen verinin düzenlenmesi, analiz edilmesi ve yorumlanması sonucunda oluşan tahminler yapmaya dayalı bir bilimdir.

İstatistik köklü bir geçmişe sahiptir ve çok eski çağlardan beri kullanılmaktadır. Amacı, herhangi bir olgu veya olayın rakamlar yardımıyla sınıflandırılıp kıyaslanmasıdır. Bu özelliği ile bir merdiven basamağına benzetebileceğimiz istatistik bizi bir sonraki basamağa ulaştıracak bir araçtır.

istatistik nedir
İstatistik Nedir?

İstatistik Kelimesinin Anlamı Nedir?

TDK’ye göre istatistik, bir sonuç çıkarmak için verileri yöntemli bir biçimde toplayıp sayı olarak belirtme işidir. Kelimenin kökenini ele aldığımızda ise karşımıza iki farklı görüş çıkmaktadır.

İlk görüş istatistik kelimesinin Latincede “durum” anlamına gelen “status” kökünden geldiği üzerinedir. İkinci görüş ise İtalyanca “stato” kökeninden gelen ve devlet anlamında kullanılan ”istatista” kelimesinden türediğidir.

istatistik nedir
İstatistik Nedir?

Sütlü Çay Deneyi ve Modern İstatistiğin Doğuşu

İstatistik nedir ve ne anlama gelir sorularının cevaplarını verdiğimize göre nedir bu sütlü çay olayı, istatistikle ne alakası var buyurun şimdi onu anlatalım. Bir zamanlar İngiltere’de muhtemel bir iç savaş nedeni olarak görülen önce çay mı yoksa süt mü konulur çatışmasının modern bilimi yeniden yazışına şahit olalım.

Ronald Fisher, 1920’lerde Londra’nın Kuzeyinde yer alan tarım araştırmaları istasyonunda çalışmakta olan bir matematikçidir. İngilizlerin malum 5 çayları meşhurdur. Yine bir gün 5 çayı molası sırasında Fisher iş arkadaşı biyolog Muriel Bristol için her zamanki gibi bir fincan çay hazırlar. Çayı hazırlarken de önce biraz süt koyup üzerine çayı ekler.

Ancak bu iyi niyetli davranış beklenmedik bir tartışmaya yol açar. Bristol tüm açık sözlülüğü ile “Ben bu çayı hayatta içmem” der. Bu tepki karşısında şaşıran Fisher nedenini sorar. Bristol “Çünkü çayı sütün üstüne koymuşsun, bu çay hayatta içilmez” diye ekler.

istatistik nedir
Ronald Fisher and Muriel Bristol

Önce Çay mı Yoksa Süt mü?

Bizim için çok mantıksız ve uzak olsa da bahsettiğimiz gibi o dönem İngilizler için gerçekten önemli bir tartışmadır bu. Önce çay mı yoksa süt mü konulur konusunda ülkece ikiye bölünmüş durumdadırlar. Her iki tarafın da ciddi fanatikleri vardır.

Ronald Fisher, bu tartışmayı çok mantıksız bulan bir bilim adamıdır. Çünkü termodinamiğe göre iki madde karıştırılırken hangisinin önce konulduğunun bir önemi yoktur. Sonuçta ortaya çıkan ürün, sıcaklık ve miktar iki durumda da aynı olmalıdır. Bu nedenle meslektaşına kesin bir şekilde itiraz eder Fisher ve önceliğin bir önemi olmadığını savunur.

Bristol ise inatla ikisinin de lezzetlerinin farklı olduğunu iddia eder. Bunun üzerine bir test yapma kararı alırlar. Bristol’ın gözlerini kapatarak ona 8 farklı çay hazırlarlar ve yarısına önce sütü yarısına önce çayı koyarlar. Daha sonra Bristol’dan çayları tatmasını isterler.

istatistik nedir

Deney sonucunda hiç beklenmeyen bir şey olur ve Bristol istisnasız 8 çayın hepsi için önce sütün mü yoksa çayın mı konulduğunu doğru bilir. Bu durum başta Fisher olmak üzere herkesi şok eder. Çünkü Bristol haklıdır çayı önce koymakla sütü önce koymak aynı şey değildir.

Daha sonra bu durum kimyasal çalışmalar sonucunda aydınlatılır. Sütün içinde bulunan hidrofobik yani su sevmeyen protein ve yağlar süt su ile karıştığında damlacıklar oluşmasına neden olmaktadır. Süt sıcak çaya döküldüğünde içindeki proteinler 70 derecede çözünerek yanmış karamele benzer bir tat ortaya çıkarır. Tam tersine çay süte döküldüğünde ise bu damlacıklar oluşmaz ve tat değişimi gözlemlenmez.

Özetle Bristol haklıdır ve Fisher tartışmayı kaybetmiştir. Ancak olaylar burada bitmemiş tam tersine daha yeni başlamıştır. Fisher Bristol’un tamamen şans eseri bunu başarmış olabileceğinden şüphelenerek olasılıkları hesaplamaya koyulur. Bu olayın gerçekleşmesi için istatistik nedir diye araştırmaya başlar.

istatistik nedir

Modern İstatistiğin İlk Tohumları

Sütlü çay deneyini bir türlü aklından çıkaramayan Fisher, olasılık hesapları ile durumu aydınlatmaya çalışır. Bristol’ün doğru tahmin etme olasılığını 70’te 1 olarak hesaplar. Daha sonra bardakları karıştırmış olma durumunu da hesaplamalarına eklemeye karar verir. Bunun üzerine 70’te 1 olan oran 4’te 1’e kadar düşer.

Ayrıca Fisher, istatistiksel olarak bu deneyin güvenilirlikten yoksun olduğunu düşünür. Çünkü kullanılan örnek sayısı çok azdır. Bununla birlikte iki türün sayılarının eşit olarak seçilmesi ve iki türden de 4’er tane olduğunun bilinmesi de sonucu etkileyebilir. Bu ve buna benzer birçok karmaşıklık Fisher’ın daha iyi bir deneyin nasıl tasarlanması gerektiği üzerine düşünmesine neden olur.

istatistik nedir
İstatistik Nedir?

1920’lerde bilimsel bir deney için standart bir yöntemin olmaması ve deneylerin güvenilirliğinin test edilememesi ciddi bir sorundur. Çay olayı sonucunda yaşananlar Fisher’ın iyi bir deneyin nasıl tasarlanacağı ve istatistiksel analizlerin nasıl daha sağlıklı hale getirileceği konusunda fikirler üretmesine neden olur. Bu fikirler daha sonra modern istatistiğin tohumlarını atar.

Fisher, çalışmalarını Araştırmacılar için İstatistiksel Yöntemler (Statistical Methods for Research Workers) ve Deneylerin Dizaynı (The Design of Experiments) adlı iki kitapta toplar. Ayrıca, Boş hipotez kavramı (null hypothesis), istatistiki anlamlılık (statistical significance) gibi kavramları da bilime kazandırır.

Yazımızda istatistik nedir ve modern istatistik nasıl doğmuştur konuları üzerine bilgi sahibi olmaya çalıştık. Konuyla ilgili daha detaylı bilgi için bu makaleye göz atabilirsiniz.

Bir Önceki Yazımız İçin: Girişimcilik Nedir? 21.Yüzyılın Başarılı Girişimcilik Örnekleri Nelerdir?